تورفاینت

اوشاغین بوغاز آغری­سی

بعضی اوشاقلارین بوغازلاری آغرییان­دا اونون توختاتماغین­دا مشهور اولان آروادلار گلیب، اونون بوغزین­دا بیر شئی قالدیغینی ادعا ائده­رلر و چوخ تشریفات­دان سونرا گؤره­رسن کی اونون بورنون­دان پوفله­یه­رک بوغازین­دان، توخوم، توخوم قابیغی، بعضن ده آلچا، یا اریک ده­نه­سی (چئوده­گی) کیمین بیر شئی­لر چیخاردار کی گویا بوغازین­دا قالمیش ایمیش. حتتا بعضی­له­ری چیخاردیلان توخومون یا اریک ده­نه­سی­نین اورادا گؤوه­ریب زوغ و یارپاق وئردیگین­دن ده صوحبت ائدرلر.

البته بونو بیلمک ده لازیم­دیر کی قدیم زامان­لار بو ده­نه­له­ری اکیب اونلاردا بیتگی و تینگ یئتیرمک اوچون ایستیفاده­ ائتدیک­له­رینه گؤره اوشاقلاری اونلارین ده­نه­سین یئ­سز قارنیزدا آغاج بیته­جک سؤزو ایله قورخوداردیلار.

قیرخلی اوشاق

قیرخلی اوشاغین اوستونه گئت­سن اونا خه­طه­ری اولار و او آدامین جانی­نین آغیرلیغی اوشاغین اوستونه دوشر. اودور کی اوشاغین قیرخ گونو اولون­جا ائوه گه­لن­لر ائشیک­ده دایانارلار و اوشاغی ائودن چیخاریب حه­یه­طه یا سویوق اولسا آیری اوتاغا گئچیردرلر و گه­لن قوناق ائوه گیرن­دن سونرا اوشاغی اونون دالیسین­جا ائوه گه­تیررلر. البته او آدام دوباره او ائوه گل­سه داها بو ایشه ائحتییاج یوخدور.

زاهی آرواد

زاهی آرواد باشینین آلتینا بیر پیچاق، قئیچی کیمین ده­میر کسه­جک بیر شئی قویمالی­دیر. ائشیگه چیخان­دا دا او پیچاق آغزی آچیق حال­دا الین­ده اولمالی­دیر. بو ایش گؤرولمه­سه، آل (آلئی بانی = آل آرواد) اونو آپارار و یا اوشاغی­نا خه­طر یئتیره­ر. بعضی­له­ری دئیه­رلر اوشاغی آپارار یا اؤلدوره­ر یا اینکه زاهی­نین جییارینی چیخاردار و اؤلدوره­ر. اودور کی زاهی­نی هئچواقت گه­رک تک قویماماق.

آلئی بانی

آلئی بانی (بانو) باشقا «آل» یا «آل آروادی» کیمی آدلار ایله ایرانین هر یئرین­ده معروف اولان بو افسانه­وی موجود، تعریف­لردن آلینان نه­تیجه­دن، معلوم اولور کی اوّلاً دیشی­دیر (آرواددیر) ثانیاً لوت و پالتارسیز دولانار و چوخ دا اوزون اولار. اودور کی چوخ اوزون آدامی اونا اوخشادارلار. اونون رنگی باره­سین­ده صوحبت اولمویوب­دورسا، لاکین آغ ده­ریلی اولدغو ائحساس اولونور. بونا آشاغیدا وئردیگیمیز معلومات­لار یول گوسته­ره بیلر. دئدیگیمیز کیمی اینام­لارا گؤره بو موجود زاهی آروادلارا زیان یئتیره بیلر. خوصوصن آلتینجی گئجه اونون خه­طه­ری لاپ­دا چوخدور. آنجاق اونون باره­سین­ده بیر داستان هامی­لار طه­ره­فین­دن منیمسه­له­نه­رک نقل اولونور:

چوخ آداملار ادعا ائدیرلر کی، اونلارین ایکینجی یا اوچونجو بابالاری بیر آلئی بانی­نی توتوب ساخلامیش ایمیش گویا بو موجودون دؤشونه سانجاق تاخسان هئچ یئره گئده بیلمز. اؤزو ده گویا او سانجاغی چیخارتماغا قادر اولماز. اونلارین بابالاری ده ائله اوجورلوک ایله یعنی بیر نئچه سانجاق اونون اؤشونه ووراراق اونو اؤزونه اسیر ائتمیش­ایمیش.

بیر موددت­دن سونرا بو اسیر اولان آل، بابالارین­دان یا خود عائله­نین باشقا بیر عوضوون­دن «سیزین یئددی آرخادان دؤنه­نیر، یئددی نسلیز ایله ایشیم اولمویاجاق­دیر» دئیه قوول وئره­رک سانجاق­لاری چیخارتماغی خواهیش ائدیر.

آزاد اولان­دان سونرا دا گویا بیر دفعه گلیب دامین باجاسین­دان باشینی ایچه­ری سوخاراق ائو اهلی ایله دانیشیب­دیر. اون­دان اینسانین اه­تی­نین هاراسی­نین چوخ لذذه­تلی اولدغونو سوروشان­دا، «دابانی» دئیه جاواب وئرمیش­دیر.

بئله­لیک­له معلوم اولور کی او زاوال­لی موجود ائله هامی­نین باباسینا توتولوب و هامی­سینادا اونلارین یئددی آرخادان دؤنه­ن­له­ری ایله ایشی اولمادیغی باره ده قوول وئریب و بونلارین هامی­سین­دان دا ایکی نسل­دن آرتیق گئچه­میش­دیر و هه­له­لیک بئش نس­له قه­در خییال­لاری راحات اولمالی­دیر. چونکو کیشی­نین قیزی قوول وئریب و سؤزونون اوستون­ده ده دوروب­دور. آما، بونون­لا بئله گئنه ده آروادلار قورخارلار و ده­میرسیز ائشیگه چیخمازلار و باتان­دا باشلاری­نین آلتینا دا بیر زاد قویارلار. بو باره­ده بیر مه­زه­لی مه­­ثل­ ده واردیر:

بیر آدام قارانلیق­دا گئدرکن دئمه بورکونون دیمدیگین­دن بیر آغ ساپ ساللانمیش ایمش. آما، او ایسه ساپین یاخین اولدوغونا گؤره اونو بیر اوزون آغ بیر شئی کیمین قاباغین­دا دوردوغونو ظن ائدیر. بو آغ موجود او قاباغا گئتدیک­جه اونون­لا گئدیر. به­ده­نینی قورخو بورویور. اونون نه اوجالیق­دا اولدوغونو بیلمک اوچون باشینی یاواش-یاواش یوخارییا قووزاییر، گؤرورکی هر نه قه­در یوخاری­لیق باخیرسا او آلئی بانی هه­له­ده آرتیق گؤیه چه­کیلیب، باشی گؤرسن­میر. ائله بو زامان ساپین آشاغی اوجو اؤزونه ده­یدیک­ده قورخودان باغری چاتلاییب اؤلور.

کیسه دیبی

یئکن­ده پول قویماق اوچون کیف عوه­ضینه کیسه­دن ایستیفاده اولوناردی. بو کیسه هئچواقت بوش قالماسین دئیه ایچینه بیر خاریجی سیککه یا «قه­پ» (قلب، جعلی) پول قویارلار و اونا دا «کیسه دیبی» دئیه­رلر.

سوفته (ده­شت)

توکانچی­لار سوفته ائله­مه­میش نیسیه وئرمزلر. چونکو اول ساتیم هر نه جور اولسا آخشاماجان اوجور گه­لر. بعضی آدام­لارین اه­لی یونگول اولار. سه­حر اه­وول موشته­ری بوجور آدام اولسا او گون آل-وئر یاخشی اولار. اه­وول موشته­ری الی آغیر آدام اولسا او گون توکانچی­نین بازاری کاساد اولار.

سو ایچمک

سو ایچن­ده بیر ال­له­رینی باشلارینا قویارلار. بو جور ائله­مه­سن ایچیله­ن سو باشا چیخار!

بولودلار

قه­دیم یئکن­لی­له­رین اینامینا گؤره، داش بولودلار دریادان سو گؤتوروب آپاریب باشقا یئرله­ره تؤکرلر (یاغیش). بعضی­له­ری اؤز گؤزله­ری ایله بولودو، دریادان سو گؤتوروب قووزانان­دا گؤردوک­له­رینه ده آند ایچرلر.

اولدوزلار

گؤی­ده اولدوز آخان­دا (شه­هاب) دئیه­رلر کی بیر نفر اؤلدو. چونکو هر که­سین گؤی­ده بیر اولدوزو وار. اؤلن هه­من آخیب یئره دوشر.

گون دوتولماغی

گون توتولان­دا دئیه­رلر ایرانا ضه­ره­ری وار، آما آی توتولسا عوسمانلی­یا (عثمانلی­یا) ضرر ائله­ر. گونون توتولماغی­ دا گویا بو خاطیره­دیر کی بیر اژداها گؤی­ده گونه­شی کامینا چکمک ایسته­ییر. بونا گؤره یو زامان آروادلار اژداهانی اولکودوب، گونه­شی قورتارماق و آزاد ائله­مک اوچون داملارا چیخیب میس قابلاری بیر-بیرینه چالیب، سس سالارلار. بئله­لیک­له اژداها گونو بوشلویوب قاچار و گون آزاد اولوب یئنه­ده پارلایار.

قار آنبارلاری

یئکن­ده یاغیش آز یاغسادا، قار چوخ گه­لر. دئیه­رلر کی حضرت پئیغمیر قار گه­لن­ده عباسینی باشینا چه­که­رک دئیه­ردی کی "او قار آنبارلارینی کی من گؤی­ده گؤموشم... قورتاران ده­ییل. (البته، عربیستان­دا قار یاغار-یاغماز ایشیمیز یوخ! بلکه­ده آیری یئرده­ایمیش!)

قویورق­لو اولدوز

قویروق­لو اولدوز گه­لن­ده به­لا گه­لر. نئجه کی 1910دا گه­لن (و 1986دا دوباره قاییدان) «هالی» آدلی قویروق­لو اولدوز بئله بیر وحشه­تی توره­تمیش­دی.

مک­که یولو

گؤیون اوتاسین­دا شومال­دان جونوبا چه­کیلن «کهکشان» (گالاکسی) اونلارین نه­ظه­رینجه «مک­که یولو»دور. اوردان کاروان­لار گه­لیب گئتدیکله­ری و چوخلو سامان تؤکولدوگونه گؤره او یول اوجور آغاریر.

یوخودا

یوخودا دیش دوشمک او گون­لرده حتتا هه­من ساعت­ده اینسانین بیر یاخین آدامی­نین اؤلمه­گی­نین علامه­تی­دیر.

یوخودا آتا مینمک بؤیوک­لوک علامه­تی­دیر.

هر حال­دا یوخونون اؤزوندن­ ده مهم اونون یورماغی­ و تعبیر ائتمه­گی­دیر. اه­وول یورماق لاپ چوخ اهمیتی وار. اودور کی یوخونون معناسی یاخشی اولماسادا «آللاه خئیر ائله­سین»، «خئیریدیر اینشاءاله»، «بیر کففاره وئر» کیمین سؤزلر دئیه­رلر. حتتا یوخو صاحابی یوخوسونو نقل ائله­مک­دن قاباق «بیر یوخو گؤرموشم، دئیین آللاه خئیر ائله­سین» دئیه یادلارینا سالار کی پیسه یورماسین­لار.

دئیه­رلر بیر نه­فر یوخودا گؤرر کی هامی­دان اوجا بیر یئرده قرار تاپیب­دیر. بو یوخونو بیر نه­فه­ره نقل ائدنده او گوله-گوله بئله تعبیر ائدیر کی اونو دارا چه­که­جکدیرلر و بئله­لیک­له هامی­دان اوجادا دوراجاق­دیر. هه­من یوخونو بیر باشقاسی­نا دئدیک­ده دئییر کی بو یوخونون معناسی او ایدی کی سن شاه اولوب هامی­دان باش­دا اولاجاغ ایدین. لاکین، او اه­ول تعبیر ائدن پیس یوردوغو اوچون سنی ائله دارا چه­که­جکدیرلر و ائله اوجور ده اولور. آخشام اولمامیش او بیچاره­نی گوناهسیز-گوناهسیز دارا چکیرلر! اودور کی یوخونو هر که­سه دئمزلر. باشی چیخانا و یاخشی یورانا موراجعه ائدرلر.

آیا باخماق

یئری­یه-یئری­یه آیا باخماق یاخشی ده­ییل. آیا چوخ باخان دا ده­لی اولار. قیزلارین و آروادلارین گؤزله­ری آیا دوشسه و آیا باخسالار تئز گؤزله­رین دؤنده­ریب قیزیل­لارینا باخارلار.

بیزدن یئی لر (اییی­لر، یاخشی­لار)

بو عونوان «جین» آدلی افسانه­وی موجودلارا وئره­رلر و اونلارین آدینی آشیکارا چکمک­دن قورخارلار. گویا هر اینسانین بو گؤزه گؤروکمویه­ن یا هر واقت ایسته­سه­لر گؤروکن موجودلارین ایچین­ده بیر همزادی و ائکیزی (باهم دوغولموش) واردیر کی هر دن اذییت ائله­ر. اونلار «بسم الله»دان قاچارلار. گئجه قارانلیق­دا یول گئدن­ده «بسم الله» دئمه­مه­سن مومکون­دور کی آیاقلانالار. ایستی سو دا ائشیگه آتان­دا بو کلمه­نی دئمه­سن مومکون­دور کی قالیب یانسین­لار. اون­دا داها آداما زییان یئتیرمک­له­ری حتمی اولار. بونلارین یئری معمولن حامام­لاردا (عومومی حامام­لاردا)، خارابا ده­گیرمان­لار کیمی یئرلرده اولار. عین حال­دا هر یئرده تاپیلارلار.

دئیه­رلر کی قه­ره پیشیک­لر اونلاردان­دیلار و ازییب ائدیلمه­مه­لی­دیلر. بعضی­له­ری دئیه­رلر کی بیزدن یئی­لرین قویروقلاری وار و آیاقلاری حئیوان دیرناغی کیمین اولار.

شئیطان

دئیه­رلر شئیطانین بیر قیچی آرواددیر او بیری قیچی کیشی­دیر. بو قیچ­لاری بیر-بیرینه سورتدوکجه بالالاییب تؤکر.

ایتمیش بیر شئی آختاران­دا شئطانا نه­هلت (لعنت) دئسن تئز تاپیلار، چونکو، چوخ واقت بو شئی­له­ری شئیطان گیزلتمیش اولور.

دئیه­رلر شئیطان کیچیک اوشاقلاری آلدادیب دئیه­رکی آخشاماجان مه­نه ایشله آخشام بیر شاهی وئره­جه­یم. آخشام اولان­دا اونو دا ودئرمز. اودور کی کیچیک یاشلی اوشاقلار آخشاماجان چابالارلار، هئچ یورولماق، دایانماق بیلمزلر. بیر مثل­ده وار دئیه­رلر کی: «اوشاق شئیطان فعله­سی­در».

سوپورگه

سوپورگه ایله ائو-ائشیگی سوپورن­ده بیر آداما ده­یسه بیر چؤپ اوندان سیندیریب آتالار. بیر ده دئییرلر سوپورگه بیری­نین باشینا ده­یسه او قه­ددی بالاجا (بالا­قه­د) قالار.

آیاقلاشماق

یول یئریین­ده بیری-بیری­نین آیاغین آیاقلاسا، آیاغی آیاقلانان دؤنوب او بیریسی ایله "آیاقلاشدیق گه­ل ال وئره­ک" دئیه ال وئره­ر.

اوزرلیک سالماق

نه­ظرلنمه­گین قاباغینی آلماق اوچون اوزرلیک سالارلار و دئیه­رلر کی آدامی بد نه­ظردن قورویار (نه­ظرله­مه­گه «گؤز وورماق­دا دئییلیر»). اوشاقلارین قوللارین­دا دوعا (یا پیتیک) اولار. بو پیتیک گؤی پارچایا اوچ بوجاق (مثلث) شکلین­ده تیکیلر، اوستونه ده بیر گؤی مینجیق (خرمهره) تیکیله­ر. بو اوشاغی بد نه­ظردن و باشقا به­لالاردان حیفظ ائده­ر.

اینشاء اله

گه­له­جک ایشلردن صوحبت ائدن­ده انشاء اله دئمک لازیم­دیر.

ماشاء اله

گؤرونن شئی­لردن (مه­ثه­لن بیر اوشاغی) تعریف ائدن­ده ماشاء اله دئمه­سین گؤز ده­یر. البته اوشاق صاحابی ماشاء اله دئیین اعتراض ائدر.

پیچاق

پیچاغین آغزینی آچیق قویماق یاخشی ده­ییل.

ته­شههود (تشهد)

گئجه یاتان­دا خصوصن قدیم آروادلار ته­شههودلارینی (اشهدله­رینی) دئیه­رلر: "یاتارام اینشاه اللاه، دورارام اینشاه اللاه، دورماسام اگر اشهه­دو ان لا ایلاهه ایل­للاه، و اشهه­دو ان­نه موحممه­دن ره­سولیللاه، و اشهه­دو ان­نه امیرالمؤمئنینه علیی­ین وه­لی­یوللاه". بونو دئیه­رلر کی یوخودا اؤلسه­لر موسلمان دونیادان گئتسین­لر.

آی-گون

دئیه­رلر «آی» اوغلان­دی، «گون» ده قیز. ها گئدرلر بیر-بیرله­رینه یئیشمه­زلر. البته ایلده فقط بیر گون آی-گون اوزاق­دان بیر-بیرینی گؤروب بیر-بیرینه قاش گؤز ائلی­یرلر.

پیس واقیعه

دئیه­رلر کی پیس واقیعه اوچ دفعه دال-با-دال گه­لر. اودرو کی ایکی پیش واقعه اوز وئریب خه­طرسیز یا خه­طرلی گئچسه دئیه­رلر کی: "آللاه اوچونجوسون­دن ساخلاسین".

بیر زاد سینان­دا

بیر زاد سینان­دا صاحابی­نین دیلخوشلوغو اوچون دئیه­رلر: "عئیبی یوخدور! قادا-به­لایدی گئت­دی". یعنی مال زییانی، جانا یئتیشه­جک زییان­لارین قاباغینی توتار.

اه­لم اوچه دئیه­ر

بیر موضوع اوستون­ده قورعه چه­کن­ده اگر اه­وول قورعه­نی او بیری طه­رف ده­ببه­له­ییب، قه­بول ائتمه­سه، ایکینجی دفعه بیرینجی شخصین زییانینا اولسا، او دا قه­بول ائتمه­ییب دئیه­رکی: علم (اه­لم) اوچه دئیه­ر!

قورعه­نی ده دؤرد ­جوره چه­کرلر: 1- یاش-قورو دئییب ساخسی یا داش تیکه­سی­­نی یاشلاییب گؤیه آتیب یئره دوشن­دن سونرا دورومونا باخماق ایله، 2- بیر بالاجا داشی ال­ده گیزله­دیب اه­لی توولادیب سورعت­له داشی بوراخیب یا داشی ساخلماق­دان سونرا گئتدی-قالدی دئمک­له، 3- تک یا جوت دئییب ساغ اه­لی سول اه­لین دالینا چه­کیب و ایکی بارماق ایله سول اه­لین دالی­سی­نین ده­ریسینی بیر یئره ییغیب و قیریشلاری سایماق ایله، 4- بالاجا داشلاری ال­ده ییغیب تک-جوت دئییب اونلاری سایماق ایله.

سوبای قالماق

سوبای قالماق دینین دئدیگینه گؤره گوناه­دیر. دئییه­رلر سوبای آداما دام-دووار قارقیش ائده­ر و اوروج-نامازی دا دوز اولماز. اودور کی سین­نی گئچمیش اه­رسیز قاری­لار اؤزله­رینی ظاهیری اولاراق بیر کیچیک اوغلان اوشاغینا یا بیر کور یا عه­لیل دیلن­چی­یه صیغه ائدرلر.

یاتماق

اؤلو کیمین تیر اوزانیب یاتماق یاخشی ده­ییل. قارین اوسته­ده یاتماق یاخشی ده­ییل. سینه­نی یئره یاپیشدیریب دیزله­ری قارینا دایاق ائدیب یاتماق­­دا یاخشی ده­ییل. یاتان­دا دیزی قوجاقلاماق و الی قولتوغا قویماق­دا یاخشی ده­ییل.

آدام یاخچی­ده آنانین بطنین­ده اولان اوشاق کیمی اوزو قیبله­یه (گونه ساری) چیگنی­نین اوستون­ده یاتسین. گئجه یاری­سی اؤلسه­ده اوزو قیبله­یه ساری اولسون.

اه­لی آغیر

بیر اوغلان اوشاغی­نین اه­لی آغیر اولسا و ووران­دا چوخ اینجیتسه، دئیه­رلر کی دول آرواد آلاجاق­دیر.

قازان یالاماق

هر کس چؤلمک یا قازان دیبی یالاسا، دئیه­رلر تویون­دا قار یاغار.

اؤزگه پایی

بعضی­له­رینین دیلی­نین اوستونه «پای» چیخار. دئیه­رلر اؤزگه آدامین پایینی یئیه­نده اوجور اولار. اونون علاجی­دا بودور کی بیر نه­فه­ره دئیه­ر: "دیلیمه پای چیخیب­دی". او بیر نه­فر ده دئیه­ر:

"توپور یئره دوشسون". او دا توپوروب پای آرادان گئدر.

تورپاق چک­دی

بیری گئدیب بیر یئرده اؤلسه دئیه­رلرکی تورپاق چکدی (آپاردی).

ائودن چیخانین دالی­سی

ائودن چیخیب سه­فه­ره گئدنین دالیسین­جا سو سه­پسن تئز قاییدار. موزاحیم قوناق چیخیب گئدن­ده دالیسین­جا قه­ره چؤلمک سیندیرسان بیرده قاییتماز.

گؤزون آتماغی

آدامین گؤزو آتسا قوناق گه­له­جک (سؤز اولان­دا دئیه­رلر: ائله فیلانکس­دن اؤتور گؤزوموز آتیر).

اه­لین قاشینماغی

آدامین اه­لی قاشین­سا دئیه­رلر کی اه­لینه پول گه­له­جک­دیر.

چؤرک آیاقلاماق

چؤره­گی آیاقلاسان آدامین گؤزو توتار یا ائوین به­ره­که­تی قاچار.

باشا دولانماق

اوشاقلار آدامین دؤوره­سینه دولانان­دا مانع اولوب، دئیه­رلر کی: باشا دولانماق پیس اولار.

کئچل­لیک

قارپیز قابیغی گه­میره­نین باشینا کئچل(لیک) دوشر.

چوخ گولمک

بیر مجلیس­ده چوخ مه­زه­لی سؤزلر دئییلیب گولوشولسه، دئیه­رلر چوخ گولدوک زییانینی چه­که­ریک.

پیس­گونه گولمک

آدام  بیری­نین بدبخت­لیگی­نه یا پیس گونونه گولسه دئیه­رلر گولمویون باشیزا گه­لر.

صه­بیر

بیر یئره یوللانان­دا یا بیر تصمیم باره­سین­ده دانیشیلان­دا او جمع­ده حاضیر اولانلارا صه­بیر گلسه او ایش­دن ال چه­کیلمه­لی یا گئتمه­یه مجبور اولسا بیر آز آیاق ساخلاییب بیر صه­له­وات چئویریب سونرا گئتمه­لی­دیر.

چوخلاری­نین بو ایش­ده ده­رین ایناملاری وار و صه­بیر گله­ن ایشی گؤرمه­گه اونلاری هئچ وسیله ایله راضی ائتمک اولماز. آما، اگر صه­بیر جوت گل­سه اثری اولماز. ایکی­دن آرتیق صه­بیر گلسه دئیرلر سویوق دگمه­دیر و ایشله­رینین دالیسینجا گئدرلر. بئله­لیک­له صه­بیر ایله آسقیرماغین فرقی وار. صه­بیر او ایشین شر و زییان اولدوغونو گؤسته­ریر. بیر آز آیاق ساخلاماق اونلارین نه­ظه­رینجه او خه­طه­رین سوووشوب گئتمه­گینه سبب اولار. دئیه­رلر او ساعات ائشیگه چیخسان مومکون­دورکی سه­نی ماشین باس­سین! آما، بیر آز گئچ گئت­سن او ماشین گئچیب گئتمیش اولار و سه­نه زییان یئتیرمز.

آما، تصمیم­لر باره­سین­ده یا بیر ایشه گئدرکن اه­وول­دن ایکی گؤیوللو و موردد اولسا، داها صه­بیری او ایشین زییانلی اولدوغونون تأییدی بیلیب بیر یوللوق صرفنظر ائده­رلر. اگر بیر ایش باره­سین­ده یا گه­له­جک­ده نه ایش گؤروله­جه­گی باره­سین­ده تصمیم قاباق­دان دوتولاوب­دور و تصمیم مرحه­له­سین­دن کئچیب­دیرسه اونا گؤره صوحبت اولان­دا صه­بیر گل­سه اونون تأیید صه­بیری اولدوغونا ایشاره ائده­رک اومود نیشانه­سی و ایشین خوشلوغو سایاراق دئیه­رلر: "اودا صه­بیری! صه­بیر گل­دی! یا صه­بیر صاحابی، صه­بیر دئییر صبر ائله ایش­لر هامیسی دوزه­لر".

سه­فه­ره چیخان­دا صه­بیر گل­سه سه­فر حتمن دالی سالین­مالی­دیر. اودور کی او زامان چالیشارلار کی کیچیک اوشاقلار یاخین­دا اولماسین­لار کی صه­بیرین ائحتیمالی آزالسین.

ایستیخاره

ایستیخاره (استخاره) ائتمک­ ده ایش­لرده خصوصن اگر آدام ایکی گؤیوللو اولوب تصمیم توتا بیلمه­سه اونون موثبت یا منفی تصمیم توتماغینا کؤمک­لیک ائده­ر. ایستیخاره­نی بعضن موللا یا ساوادلی آدام یانی­نا گئدیب قورآن­دان توتارلار. آما معمولی ایشلرده تسبئح یا «چه­ره­که» ایله توتارلار. مثلن بیر نئچه ده­نه مینجیق آیریب بیر، بیر چه­که­رک بیر دفعه «خئیر»، و بیر دفعه «شر» (یا خود بیر دفعه «هن»، بیر دفعه «یوخ») کلمه­سینی دئیه­رلر. آخرینجی ده­نه­ده اگر خئیر گلسه ایستیخاره یول وئریب، شر گلسه معلوم­دور کی ایستیخاره یول وئرمه­ییب و گؤرولن ایش ضررلی اولاجاق­دیر.

سیگار یاندیرماق

بیر کیبریت ایله اوچ سیگار یاندیرماق یاخشی ده­ییل. اوچونجو سیگار اوچون او کیبریتی گئچیردیب بیر آیری کیبریت یاندیریلمالی­دیر.

اوشاغین قیز یا اوغلان اولدوغو

بوی­لو آروادین باشینا اؤزو بیلمه­دن دوز توکسن، و اونون دالیسین­جا آرواد اه­لینی باشی­نا چکسه قیز دوغار و بوغونا چکسه اوغلان دوغاجاق­دیر. دئیه­رلر قیز ائون دادی-دوزودور. قیزسیز ائو، دوزسوز ائو ده دئیه­رلر.

جه­وان اؤله­نین اوره­گین سرینلتمک

جه­وان آرواد یا ار (یا نیشانلی قیز یا اوغلان) اؤلسه، اونون حایات یولداشی دوباره ائوله­نن­ده اونون اوره­گی سه­رین­له­مک اوچون بیر سه­یینگ (کوزه) سو آپاریب اونون قبری­نین اوستونه تؤکرلر و سه­یینگی­ ده اوردا داشا چالیب سیندیرارلار.

قه­بیر اوسته اود یاندیرماق

اؤلو قویلانان گونون آخشامی (و گئجه­سی) قه­بیرین آیاغی آلت­دا عادت اولاراق اود یاندیریلمالی­دیر. دئیه­رلر کی کافتار (یا آیری بیر حئیوان) گلیب اؤلونون قه­بیرین قازیب چاخاردیب یئیه­ر.

خوش ساعت

سه­فه­ره چیخماق اوچون «خوش ساعت» تعیین اولونمالی­دیر. غالیبن ماللا یا بیر ساوادلی یانی­نا گئدیب و تقویم اوزو ایله نه گونله­رین سه­فه­ره چیخماق اوچون یاخشی اولدوغونو تعیین ائده­رلر. بعضی گونلر «نه­س»­دیر (نحس­دیر). او گون­لرده مهم ایش گؤرمک اولماز و سه­فه­ره­ ده چیخماق یاخشی ده­گیل. اوست-اوسته هر قه­مه­ری آیین­دا یئددی گون نس­ ساییلار. بو گونلر عیبارت­دیر: آیین 3و، 5ی، 13و، 16سی، 21ی، 24و، و 25ی. بو مسئله قه­دیم­دن ایران­دا رسم ایمیش. نئجه کی «ابونصر فراهانی» اؤز «نصاب الصبیان» آدلی اه­ثه­رین­ده بو گونله­ری ایکی بئیت شعرده گه­تیرمیش­دی:

هفت روز نحس باشد در مهی

زان حذر کن تا نیابی هیچ رنج

سه و پنج و سیزده با شانزده

بیست و یک با بیست چار و بیست پنج

موصل­لا (ائل اوجاغی)

یئکن­ده یاغیش آز یاغار. خصوصن یازین اورتا و آخیر آیی که دئمات اه­کینه­جک­لر سوسوزلوق­دان یانیب، قورویوب تؤکولر. هاوادا بیر تیکه ده بولود تاپیلماز. هر یئرده، هر مجلیس­ده سؤز، صوحبت ائله بو باره­ده و زیراعه­تین آرادان گئتمه­سی، یاغیشین یاغماماسین­دان اولار.

داها واقت گئچه-گئچده بیر گون قرار قویوب هامی کیشی­لر کندین دوغوسون­دا (شرق­ده) اولان ایمام­زادایا گئدرلر. کندین ماللاسی، بعضن یوخاری یئکن ماللاسی دا گلیب نوحه و مرثییه اوخویار و کیشی­لر دویون­جا آغلاییب، ال گؤیه گؤتوروب ایستیغاثه (استغاثه) ایله آللاه­دان یاغیش طه­لب ائدرلر.

اگر او گون یاغیش یاغماسا، بو سه­فر آروادلارین نوبه­تی­دیر کی ائل اوجاغینا چیخسین­لار. آما آروادلارین گئتمه­سی کیشی­لردن بام-باشقا و تام فرقلی­دیر. اونلار ایندی­کی «پیک-نیک» دئیی­لن شه­کیل­ده گئدر و آغلاماق عوه­ضینه جشن توتارلار. تعیین اولونموش گون­ده آروادلار قاب، قاجاق، ساماوار، چایدان، و سورسات گؤتوروب ایمامزادایا یوللانار و اونون اطرافین­دا دسته-دسته اوجاق قوروب، ساماوارلارا اود سالیب، ناهاری و چایی قویوب و شن­لیک سالیب، اویناییب و اخویارلار و بو کیشی­دن بوش اولان چؤلو و داغ-داشی باشلارینا آلارلار.

قووالاشما، سولاشما... شوخلوق و شادلیق و گولوش سه­سی داغ­-داشی بورویه­ر. گونو بو جوره شن­لیک­له باشا یئتیریب آخشام چاغی خوشلوق ایله کنده قاییدارلار. گاه­دا گؤره­سن کی او گون­ده یاغیش یاغدی. او زامان آروادلار دؤش وئریب، شیشرلر کی: "هـ...ـه! گوردوز؟ کیشی­لر یاغیش یاغدیرانمادیلار، آما بیز یاغدیردیق...!"

ائل اوجاغی­نین رسم­له­رین­دن بیری ده بودور کی آروادلار سه­یینگ و چایدان یا آیری ال­له­رینه گئچن قابلاری سو ایله دولدوروب بیر «سئیید»ین باشینا تؤکرلر! یا خود سئییدی توتوب سویا باسارلار. بئله­لیکله یاغیش یاغمالی اولار. بیر آیری رسم­ ده بودور کی، بیر «بوغدا به­نیر» (اسمر، قاراشین) آروادی ترسه­سینه اولاغ اوسته میندیریب دولاندیرار و سویا یئتیشن کیمین اونو گؤتوروب سویا باسارلار. البته، یئکن­ده یاغیش­دان اؤترو هر ایش گؤرسن، هر نه ائتسن یئری وار..!

دولو باغلاماق

یاغیشین آزلیغین­دان علاوه «دولو» یاغماسی دا بیر بؤیوک به­لادیر. محصولون یئتیشن چاغی، بیرده گؤردون کی ایری-ایری دولو (حتتا بعضن یومورتادان بیر آز کیچیک اولان دولولار) تؤکولوب اکینه­جه­گی قیریب یئرده قالادی. اودور کی دولونون قاباقجادان باغلاماق لازیم گؤرونور!

دولونو باغلاماق اوچون «دوعا» یازیلیب کندین دؤرد گوشه­سین­ده قه­ره چؤلمک­لر ایچین­ده قویولوب، یئره قویلانمالی­دیر. بو ایشه مأمور اولانلار دا ایش­له­ری بیتمه­یین­جه کیمسه ایله دانیشمامالی­دیرلار.

بعضی­له­ری ده یاغیشین یاغماماسی­نین سه­به­بینی ائله بوندا گؤرورلر. اونلار دئییرلر کی دولونو باغلییان­دا او قه­در موحکم باغلاییرلار کی حتتا بیر دامجی یاغیش­ دا بولودلاردان آشاغا دوشمه­گه ایمکان تاپمیر.

جیغالا (سیگار)

جیغالا چه­کن آداما جیغالا و چای ایچن آداما چای خوش گلمه­سه معلوم­دور کی اونون کئفی یاخشی ده­ییل.

ناخوش

ناخوش گرنش­سه معلوم­دور کی خسته­لیگی آغیرلاشماقدادیر. آما، اگر آسقیرسا اوزو یاخشیلیغا (شفا تاپماغا) ساری گئدیر.

قره باسماق

گئجه جورابی باش اوستونه قویسان آدامی قه­ره باسار (قورخولو یوخولار گؤره­ر).

سویوق ده­یمه

آداما آیاق­دان سویوق ده­یر. اودور کی یئکن­لی­لر سه­فرده گئجه سویوق اولسا جورابلارینی چیخارتمازلار.

باش بورومک

گئجه یاتان­دا بعضی­له­ری باشلارینا گئجه بورکو قویارلار. آروادلار ایسه سویوق گئجه­لرده یا سه­فرده باشلارینی چالیب (چارقاد باغلاییب) یاتارلار.

جه­ویز (قوز) آغاجی

جه­ویز آغاجی­نین آلتین­دا یاتماق یاخشی ده­گیل. هاواسی آغیر اولار.

قووون و بال

قووون یئییب اوستون­دن بال یئسن آدامی اولدورو. آما، اول بال یئییب سونرا قووون یئسن بیر زاد ائله­مز.

اه­ت و سو

اه­تین سویا یاخینی یاخشی اولار. یعنی داوار سو ایچن­ده سویا یاخین قیسمت­له­ر ترتیب ایله یاخشی اولار: اول بوغاز اه­تی، سونرا قویونون قاباق دؤشو، سونرا ستون فه­قه­­راتین اطرافی و ... آما، بئله نه­ظه­­ره گلیر کی بو سؤز چوخدا دوز اولمویا! داوارین بودو سودان اوزاق اولدوغونا رغمن هر یئردن لیذذت­لی اولور.

بعضی­له­ری دئییرلر کی هانکی قیسمه­تین حه­ره­که­تی و ترپه­نیشی چوخ اولسا اورا هر یئردن یئمه­لی اولور. مثلا داوارین و تویوغون بودو هر یئرین­دن یئمه­لی اولور. البته ایندیکی مرغ­داری­لاردا بئجه­دیلن تویوق­لارین ته­حرروکو آز الدوقلاری اوچون قاناتلاری بودلارین­دان یئمه­لی اولور.

دیرناق توتماق

گئجه دیرناق توتماق یاخشی ده­ییل. شاید قه­دیم گئجه­لرده ایشیقین آز اولدوغونا گؤره قورخوردولار کی دیرناق یئمه­یه قاریشسین و به­ده­نه ضه­رر یئتیرسین. بیرده قه­دیم دیرناغی قئیچی و دیرناق توتان ایله یوخ، بلکه ایتی پیچاق ایله توتاردیلار. گئجه­ده دئیرلر پیچاقین آغزی اوزانار و اه­لی که­سر.

دیرناغی توتسان یاخچی­دیر کی بیر کؤهنه دسمالین ایچینه توکوب، دؤیونلویوب و سونرا کوچه قاپیسینین اؤنون­ده و قاباغین­دا بیر یئرده قوولایاسان. بو ایشی گؤرسن آخر الزمان­دا دججالین ائششه­گی گلن زامان کی هر توکو بیر ساز چالاجاق و هامی­نی اؤزون­دن ائلییب لوت ائدیب کوچه­لرده اویناداجاق، قاپینین قاباغین­دا بیر بویوک حیصار دوزه­لر و ائودن ائشییه چیخماغا ایجازه وئرمز و آخیره­تین کؤرلانماز.

ناغیل دئمک

گؤندوز ناغیل دئمک یاخشی ده­ییل. گئجه­لر آتا-آنا و آبا-بابا و ده­ده-نه­­نه (دیری قالمیش اولسالار) قارانلیق­دا هئچ بیر ایش گؤره بیلمزدیلر. ائله اونا گؤره ناغیل دئمک اوچون واقتلاری بوش ایدی. آما، سه­حر ایشین دردین­دن اوشاقلار اونلارین باشلارین آپارماسین­لار دئیه، اوشاقلارین ایصرار ائتدیگی زامان "گونوز ناغیل دئمک یاخشی ده­ییل" دئییب اؤزله­رینی خیلاص ائدردیلر.

تاباق اوروجو

اوشاقلار اوروج آیین­دا هئی گلیب یئمک ایسته­مه­سین­لر دئیه، اونلارا تاباق اورجو و ناهارا دک هئچ بیر زاد یئمه­مه­یی توصییه ائدرلر.

جینایت صحنه­سی

جینایت صحنه­سین­ده اؤلونون گؤزله­ری اؤلدورن (قاتیل) گئده­ن طه­ره­فه باخار. بئله­لیک­له قاتیلین گئددیگی طه­رفی تعیین ائتمک اولار.

کوزه

آغ کوزه سویو، قیرمیزی کوزه­دن سه­رین ساخلار.

پالتار

قیرمیزی و ساری رنگ پالتار گئیمک یونگول­لوک­دور. بیر مثل وار دئیه­رلر: "ده­لی قیرمیزی سئوه­ر، گیج (سئفئک) ساری".

دال چئویرمک

بیر آداما دال چئویرمک ادب­سیزلیک­دیر. حتتا بیر نه­فر بیری­نین دالی­سین­دا اوتورسا قاباق­داکی دئیه­ر: "قارداش! دور گل قاباغا! من او دونیادا سه­نی دالیما آلا بیلمه­رم".

آند ایچمک

یئکن­ده چوخ سویا و چیراغا آند ایچرلر.

چرشمبه گونو

چرشمبه گونو سه­حر تئزدن هامی ائودن چیخیب سو باشی­نا گئدیب سو آرخین­دان اوچ دفعه آتیلارلار. بعضی­له­ری ده حاصار قبریستانلیغا گئدیب اورادا اولان داش قوچون قارنی­نین آلتین­دان کئچرلر، یا بیر ده­لیگی اولان اوچوق دووار تاپیب او ده­لیگین آراسین­دا یا گیلیفین آراسین­دا گئچرلر و نوخوشلوق­لاری دووارین او تایین­دا قویوب یا سویون او تایین­دا قویوب ساغلام اولارلار.

آروادلار ایسه، اوباش­دان گون چیخمامیش­دان اؤزله­رینی کهریزه یئتیره­رلر و سه­یینگ­له­ری دولدوروب قاییدارلار. بو سو گه­رک گون چیخمامیش­دان ائوه یئتیش­سین. سو قابی ائوه یئتیشین­جه یئره قویولمامالی­دیر و سو گه­تیرن ده هئچ کیم ایله دانیش­مامالی­دیر. بو سویا چرشمبه سویو دئیرلر. او گونون چایی گه­رک بو سو ایله قویولسون. دئیه­رلر چرشمبه سویو ایچن هر نه مورادی اولسا یئتیشر.

ایلین هاوا دورومو

بایرام گؤنله­رینین اه­وول دؤرد گونو ایلین دؤرد آیی­نین دورومونو گؤرسه­دیر. بو گون­له­رین یاغیش­لی، بولودلو، گونلو، و ... اولدقلارینی نه­ظه­ره توتاراق ایله گؤره قضاوت اولونار.

ائولنمک و توی

-  ائلچی­لیک و قیزی نیشانلاماق

2-  بیر ایل­ده قیزین جاهازی­نین حاضیرلانماغی

3- بیر ایل­ده اوغلانین توی تداروکاتی (بیر نچه قویون یا اؤیه­ج قوناقلیق­لارین شورباسی اوچون بئجرتمک و کؤپه په­نیرین حاضیرلانماسی و یئرده قوولانماسی).

4- تویا بیر نئچه گون قالمیش توی اپبه­گی (چؤره­گی) یاپماق و ائل­ده اولان تاس(میس کاسا)لاری ییغماق.

5- بیر گون قاباق، تویا چاغیریلانلارین آدین ده­للـه­یه وئرمک و ده­للک­ده اونلاری تویا چاغیرماسی.

6-  توی گونونون بیرینجی گونو (کیشی­لر اوچون): دم گونو و گئجه­سی

7-  توی گونونون ایکینجی گونو (کیشی­لر اوچون): حه­نا گونو و گئجه­سی

8-  توی گونونون اوچونجو گونو (کیشی­لر اوچون): گلین چیخما گونو و گئجه­سی

9-  توی گونونون دؤردونجو گونو (آروادلار اوچون): دوواق قاپما گونو